Wat is de overgang? Uitleg over de fases en wat er in je lichaam gebeurt

Met de overgang bedoelen we de levensfase waarin je vruchtbare jaren geleidelijk overgaan in de jaren daarna. Je eierstokken laten steeds minder eicellen rijpen en maken daardoor minder oestrogeen en progesteron. Uiteindelijk stopt de menstruatie.

In het dagelijks taalgebruik wordt overgang vaak gebruikt als synoniem voor menopauze. Medisch gezien is er een verschil: de overgang is de hele periode, de menopauze is het moment van de laatste menstruatie. De betekenis van de overgang is dus breder dan dat ene moment.

De overgang is een normaal biologisch proces dat iedere vrouw meemaakt. Dat betekent niet dat klachten er nu eenmaal bij horen: als je er last van hebt, is het zinvol om dat te bespreken met je huisarts.

De overgang wordt meestal in drie fases beschreven. Ze lopen in elkaar over en zijn niet strak af te bakenen.

In je vruchtbare jaren verloopt de productie van oestrogeen en progesteron volgens een vast ritme rond de eisprong. In de overgang raakt dat ritme onregelmatig. Oestrogeen daalt niet in een nette lijn, maar schommelt: de ene cyclus is de piek hoog, de volgende laag. Progesteron neemt af zodra er cycli zijn zonder eisprong.

Oestrogeenreceptoren zitten door je hele lichaam: in bloedvaten, botten, blaas, huid, gewrichten, darmen en hersenen. Daarom kan een verandering in hormoonspiegels op heel verschillende plekken merkbaar zijn.

Hormoonwaarden in het bloed schommelen in deze fase sterk van dag tot dag. Een bloedtest geeft daardoor meestal geen betrouwbaar antwoord op de vraag of je in de overgang zit; het klachtenpatroon en het verloop van je cyclus zeggen doorgaans meer.

Klachten ontstaan vooral doordat je lichaam zich moet aanpassen aan wisselende en uiteindelijk lagere hormoonspiegels. Omdat oestrogeen op veel plekken in het lichaam een rol speelt, kunnen die klachten heel uiteenlopend zijn: van temperatuurregulatie tot slaap, stemming en concentratie.

Daar komt de levensfase bovenop. Werk, opgroeiende kinderen, ouder wordende ouders en minder slaap vragen in dezelfde jaren veel energie. Hormonale verandering en levensomstandigheden versterken elkaar.

Een deel van de vrouwen merkt weinig. Anderen ervaren klachten die het dagelijks leven raken. Wil je weten welke klachten met de overgang samenhangen en wat er doorgaans aan te doen is, lees dan de uitgebreide pagina over overgangsklachten.

De overgang duurt bij de meeste vrouwen enkele jaren. De perimenopauze beslaat gemiddeld ongeveer vier tot zeven jaar, met grote onderlinge verschillen. Sommige vrouwen merken maar kort iets, bij anderen loopt het langer door.

Hoelang klachten aanhouden staat los van hoelang de fase zelf duurt. Opvliegers kunnen bijvoorbeeld ook in de postmenopauze nog een tijd aanwezig blijven.

Wil je hier dieper op ingaan, dan vind je een aparte uitleg over de duur van de overgang in de kennisbank.

Bij de meeste vrouwen beginnen de eerste veranderingen ergens tussen het 40e en 50e levensjaar. De menopauze zelf ligt gemiddeld rond de 51 jaar.

Begint de overgang vóór je 40e, dan spreken artsen van een vervroegde overgang. Dat is een reden om het met je huisarts te bespreken, ook als je klachten mild zijn.

Ook een operatie waarbij de eierstokken worden verwijderd of bepaalde medische behandelingen kunnen de overgang eerder in gang zetten. In de kennisbank staat een apart artikel over de leeftijd waarop de overgang doorgaans begint.

Formeel spreken we van postmenopauze zodra je twaalf maanden achter elkaar niet meer ongesteld bent geweest. Vanaf dat moment zijn je hormoonspiegels laag en veel stabieler dan in de jaren ervoor.

Stabieler betekent niet automatisch klachtenvrij. Klachten zoals opvliegers kunnen nog een tijd doorlopen, en lagere oestrogeenspiegels vragen op langere termijn aandacht voor bijvoorbeeld botten en hart- en bloedvaten.

Bloedverlies ná die twaalf maanden hoort niet bij de postmenopauze. Neem dan contact op met je huisarts.

Er bestaat geen aanpak die bij iedereen hetzelfde werkt. Wel zijn er algemene leefstijlrichtlijnen die in deze fase steun kunnen geven. Ze vervangen geen medisch advies.

Bespreek je klachten met je huisarts als ze je dagelijks leven beïnvloeden, als je vóór je 40e klachten of cyclusveranderingen krijgt, bij hevig of langdurig bloedverlies, bij bloedverlies na twaalf maanden zonder menstruatie, of als je twijfelt of je klachten wel bij de overgang horen.

Er zijn reguliere behandelopties beschikbaar, waaronder hormoontherapie. Wat passend is, hangt af van je klachten, je gezondheid en je voorkeuren. Dat is een gesprek met je arts.