Hormoontherapie in de overgang (HST): voor wie en wat kun je verwachten?

HST betekent dat je oestrogeen aanvult in een dosis die het verlies tijdens de overgang compenseert. Dat kan als tablet, pleister of gel. Bij vrouwen met een nog aanwezige baarmoeder wordt daarnaast een progestageen gegeven: zonder dat kan oestrogeen het baarmoederslijmvlies ongeremd laten dikker worden, wat tot ongewenst bloedverlies en een verhoogd risico op afwijkingen kan leiden. Heb je je baarmoeder niet (meer), dan volstaat oestrogeen alleen.

Belangrijk om te onthouden: HST is iets anders dan de anticonceptiepil. De doseringen zijn lager, het doel is niet het voorkomen van zwangerschap maar het aanvullen van wat je lichaam niet meer zelf maakt, en het gebruik ervan is geen anticonceptiemiddel.

Hormoontherapie is bedoeld voor vrouwen bij wie overgangsklachten het dagelijks leven opvallend beperken: opvliegers die het werk of de slaap verstoren, nachtzweten dat je uit je bed haalt, of klachten die ondanks goede leefstijlaanpassingen blijven. Het is geen standaardbehandeling voor iedereen in de overgang — het is een keuze op maat.

In het algemeen geldt dat de voordelen voor de meeste vrouwen het grootst zijn als je start vóór je zestigste of binnen tien jaar na je laatste menstruatie. Naarmate je ouder wordt en langer in de postmenopauze zit, weegt de afweging anders.

Er zijn ook redenen om HST niet (of niet zonder extra overweging) voor te schrijven. Voorbeelden zijn borstkanker in je medische verleden, eerdere stolsels of hart- en vaatziekten, bepaalde leveraandoeningen en bloedverlies zonder duidelijke oorzaak. Je huisarts toetst dit met je medische geschiedenis.

Oestrogeen kan als tablet, als pleister of als gel worden gegeven. De keuze hangt samen met je klachten, je voorkeur en je risicoprofiel: tabletten zijn praktisch, maar pleisters en gels hebben een iets gunstiger profiel qua stolselrisico, omdat het hormoon direct in het bloed wordt opgenomen in plaats van via de lever.

Bij vaginale droogheid bestaat daarnaast lokaal oestrogeen: een crème, zetpil of ring met een mini-dosering die vooral lokaal werkt. Dit is geen volledige hormoontherapie, maar een gerichte behandeling voor het slijmvlies zelf.

Opvliegers en nachtzweten reageren meestal binnen enkele weken: de frequentie en heftigheid nemen merkbaar af. Slaap en stemming verbeteren vaak mee, hoewel dat ook met andere factoren samenhangt. Na ongeveer drie maanden is het meestal duidelijk of de dosis bij je past; dan vindt vaak een evaluatiegesprek plaats.

Er is geen harde maximale gebruiksduur. In de praktijk wordt je behandeling jaarlijks herbeoordeeld: doen de voordelen nog op tegen de nadelen, in jouw situatie, op dit moment? Sommige vrouwen gebruiken HST enkele jaren, anderen langer. Bij lokale oestrogeenbehandeling voor de vagina is langdurig gebruik vaak gewoon mogelijk — dit bespreek je met je huisarts.

Het belangrijkste risico om te benoemen is een licht verhoogde kans op borstkanker bij langdurig gebruik van combinatie-HST. Het absolute risico blijft bij de meeste vrouwen klein, maar het is een factor die in de afweging telt. Bij HST als tabletten bestaat daarnaast een iets verhoogde kans op bloedstolsels; bij pleisters en gels is dat risico kleiner.

Ook zijn er dagelijkse bijwerkingen mogelijk: borstpijn, vochtophouding, hoofdpijn of menstruatie-achtige bloedingen, vooral in de eerste maanden. Vaak verdwijnen deze vanzelf of met een dosisaanpassing. Ondervind je bloedverlies dat je niet verwacht, laat het dan altijd beoordelen.

Tot slot: de bronnen die wij raadplegen benadrukken dat HST ook voordelen heeft, zoals het remmen van botverlies. Dat kan een reden zijn om HST te overwegen, maar zelden de enige reden om te starten.

Er is geen medische noodzaak om HST op een bepaalde leeftijd automatisch te stoppen; het gaat om de jaarlijkse herbeoordeling. Wil je stoppen, dan kan het helpen om dit in kleine stappen te doen: een abrupte stop geeft bij sommige vrouwen een terugkeer van de klachten. Afbouwen in kleine stapjes, eventueel met je arts, vermindert dat vaak.

Heb je lokaal oestrogeen voor de vagina, dan hoeft het niet per se te stoppen: langdurig gebruik is vaak gewoon mogelijk en de dosering is zodanig dat het risicoprofiel anders ligt dan bij systemische HST.

Hoe beter je voorbereid bent, hoe scherper het gesprek. Een paar praktische stappen:

Noteer 2 tot 4 weken hoe vaak je opvliegers hebt en wat ze met je doen: 's nachts wakker worden, tijdens het werk afgeleid raken, niet meer kunnen stoppen met sporten. Dat geeft je arts concrete beelden in plaats van 'weleens last'.

Zet je medische geschiedenis op een rij: borstkanker in de familie, eerdere stolsels, hart- en vaatziekten, leveraandoeningen, eerdere bloedingsproblemen. Dit bepaalt de voorwaarden voor het gesprek.

Stel expliciet je vragen: wat is de reden om bij mij juist wel of niet te starten? Welke vorm past bij mij? Hoe kijken we over een jaar terug? Wat zijn de alternatieven als ik liever geen hormonen gebruik?

Overleg met je huisarts bij aanhoudende klachten die je dagelijks belemmeren, en zeker bij onverwachte symptomen tijdens het gebruik van hormoontherapie: